Prywatny akt oskarżenia

Stan prawny na dzień 31 grudnia 2018 r.

Wszczęcie postępowania karnego, wykrycie sprawcy oraz wymierzenie sprawiedliwości jest kluczową kwestią z punktu widzenia praw pokrzywdzonych. Obecnie obowiązujące przepisy kodeksu postępowania karnego pozwalają na daleko idącą aktywność pokrzywdzonego także w zakresie roli oskarżycielskiej.

W polskiej procedurze karnej do wszczęcia postępowania sądowego niezbędnym jest wniesienie do sądu skargi przez uprawniony podmiot. Zależnie od trybu ścigania przestępstwa, katalog podmiotów uprawnionych do wniesienie oskarżenia i popierania go przed sądem różni się. W przypadku przestępstw ściganych z oskarżenia publicznego (tzw. publicznoskargowych) podmiotem właściwym jest organ państwowy (oskarżyciel publiczny), którym w praktyce najczęściej będzie prokurator. Tryb ten wiąże się z bezwzględnym obowiązkiem dla organów państwa w zakresie ścigania przestępstw. To bardzo komfortowa sytuacja dla ofiar, gdyż w postępowaniu biorą udział jedynie w charakterze świadka, a prokurator zajmuje się gromadzeniem dowodów i udziałem w postępowaniach sądowych. Z kolei w przypadku przestępstw ściganych z oskarżenia prywatnego (tzw. prywatnoskargowych) pokrzywdzony jest podmiotem uprawnionym do wniesienia do sądu aktu oskarżenia. Pojęcia oskarżyciela prywatnego oraz prywatnego aktu oskarżenia używane są w odniesieniu do postępowań prywatnoskargowych. Nie oznacza to jednak, że pokrzywdzony nie ma prawa podejmowania działań w przypadku postępowań publicznoskargowych, bowiem jego aktywność może przyjąć charakter posiłkowy polegający na wspieraniu prokuratora w oskarżeniu (oskarżyciel uboczny) oraz na samodzielnym wnoszeniu i popieraniu aktu oskarżenia (oskarżyciel subsydiarny).

W przypadku oskarżenia publicznego w toku postępowania przygotowawczego prowadzonego w formie śledztwa bądź dochodzenia może okazać się, że organ w określonym zdarzeniu nie dopatrzy się znajom czynu zabronionego i postępowanie zostanie umorzone bądź też dojdzie do odmowy jego wszczęcia w danej sprawie. W rzeczonym przypadku aktualizuje się uprawnienie pokrzywdzonego, któremu zależy na dalszym ściganiu sprawcy przestępstwa, bowiem wówczas może wnieść akt oskarżenia oraz popierać go przed sądem. Jeżeli prokurator wyda postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego bądź o jego umorzeniu, pokrzywdzony ma prawo wnieść do sądu zażalenie. Sąd dopatrzywszy się w powyższych postanowieniach uchybień, uchyla je wskazując organowi prowadzącemu postępowanie wytyczne. Jeżeli prokurator po wykonaniu czynności wskazanych przez sąd, ponownie wyda postanowienie o odmowie wszczęcia lub o umorzeniu postępowania przygotowawczego, wówczas pokrzywdzony, który wcześniej złożył wskazane zażalenie, może samodzielnie wnieść akt oskarżenia do sądu. W takiej sytuacji pokrzywdzonego określa się mianem oskarżyciela subsydiarnego a wniesiony przez niego akt oskarżenia mianem subsydiarnego aktu oskarżenia, który powinien odpowiadać wszystkim wymogom formalnym i musi zostać sporządzony przez radcę prawnego lub adwokata. Powinien więc spełniać podstawowe wymogi formalne pisma procesowego oraz wymogi szczególne, przewidziane dla aktu oskarżenia. W szczególności musi zawierać dane wnoszącego i jego pełnomocnika, podpis osoby sporządzającej wraz z datą, oznaczenie organu, oznaczenie oskarżonego oraz dokładne określenie zarzucanego mu czynu, oznaczenie rodzaju pisma, wskazanie czy czyn został popełniony w warunkach powrotu do przestępstwa, a także wskazanie żądań, oświadczeń oraz wniosków wraz z ich uzasadnieniem. Uzasadnienie aktu oskarżenia zawierać powinno fakty oraz wszelkie dowody, na których opiera się oskarżenie.

Jak wskazano na wstępie, tryb prywatnoskargowy traktowany jest jako wyjątek od reguły i obejmuje on stosunkowo nieliczny katalog przestępstw wskazanych w kodeksie karnym, tj. umyślne i nieumyślne lekkie uszkodzenie ciała (art. 157 § 4 k.k.), zniesławienie (art. 212 § 4k.k.), zniewagę (art. 216 § 5 k.k.) oraz naruszenie nietykalności cielesnej (art. 217 § 3 k.k.). W wymienionych przypadkach pokrzywdzony może wybrać jedną z dwóch dróg postępowania związanych z wniesieniem oskarżenia. W pierwszym przypadku może on sporządzić prywatny akt oskarżenia i wnieść go bezpośrednio do sądu. Druga możliwość polega na złożeniu ustnej lub pisemnej skargi do Policji, która to ma obowiązek zabezpieczenia dowodów i przekazania skargi do właściwego sądu.

Podkreśla się, że istotną cechą postępowania w sprawach z oskarżenia prywatnego jest brak przeprowadzania przed postępowaniem sądowym postępowania przygotowawczego (w formie dochodzenia bądź śledztwa) z uwagi na fakt, że Policja ani inne organy nie mają prawnych regulacji umożliwiających jego prowadzenie. Jedynie na polecenie sądu, po złożeniu prywatnego aktu oskarżenia bądź skargi za pośrednictwem Policji, dokonuje ona określonych przez sąd czynności dowodowych, których wyniki przedstawia sądowi.  Wyjątkiem są czynności w niezbędnym zakresie pozwalające Policji na ograniczone działania w sprawie. Jednocześnie należy podkreślić, że odmiennie niż w przypadku spraw publicznoskargowych, w sprawach prywatnoskargowych zasadą jest, że akt oskarżenia (tzw. prywatny) wnoszony jest do sądu przez pokrzywdzonego. Gotowy akt pokrzywdzony zobowiązany jest złożyć do właściwego ze względu na miejsce zdarzenia sądu wraz z opłatą sądową w wysokości 300 zł. Możliwym jest złożenie wniosku o zwolnienie od ponoszenia kosztów w całości lub w części. Pokrzywdzony występuje w sprawie jako tzw. oskarżyciel prywatny. W wyjątkowych sytuacjach, jeżeli wymaga tego interes społeczny, akt oskarżenia w takich sprawach może wnieść również prokurator. Ponadto prokurator ma uprawnienie polegającego na wstąpieniu do już toczącego się postępowania. Jeżeli do tego dojdzie, oskarżyciel prywatny staje się oskarżycielem posiłkowym.

 

Aktywny udział pokrzywdzonego w toczącym się postępowaniu karnym powoduje uzyskanie statusu strony postępowania, co oznacza możliwość podejmowania czynności takich jak zaskarżanie niekorzystnych z punktu widzenia pokrzywdzonego decyzji procesowych, uczestniczenie w czynnościach dowodowych, dostęp do akt postępowania, co przede wszystkim oznacza możliwość dochodzenia własnych interesów. Niezależnie od przyjęcia przez pokrzywdzonego roli oskarżyciela w postępowaniu karnym, jest on uprawniony do wniesienia na określonych zasadach powództwa cywilnego.